|
PALABRAS CON MEMORIA é unha iniciativa da AELG que ten por obxecto
recuperar palabras nosas en desuso, ou sexa, en perigo de extinción. E
tamén palabras e expresións que non recollen os dicionarios. O visitante
da web, ademais de consultar o glosario mensualmente actualizado pendurado
nela, poderá enriquecelo enviando os vocábulos que teña arrombados no faio
da lembranza ao enderezo palabra.con.memoria@aelg.org
ou enchendo este formulario. Se algunha palabra
enviada non aparece na listaxe é que foi localizada nalgún dicionario.
Propoñemos que durante un tempo, e coa intención de facerlle fronte á
globalización e dado que semella posíbel a revitalización e repoboación do
noso agro, que entre todos/as recuperásemos o nome dos produtos que nel se
daban e quizais se volvan dar. Trátase de, ademais de achegar nomes de
castes de froitas, verduras e outros produtos do campo, facer cando se
crea necesario unha pequena descrición, resaltar as súas características.
Porque as novas xeracións non saben o que é unha saborosa camoesa ou un
delicioso peruco e en troques coñecen a encerada "red winter" e a insípida
"golden" que lles venden no supermercado.
Tamén sería interesante saber particulares tratamentos ou embutidos non
comúns da carne do porco ou doutros animais.
Fundamental, como no resto das palabras con memoria, é poñer o lugar de
escoita.
Glosario
abitelo .-
Vestido vello e gastado.
Lugar de escoita .-
A zona de Amoeiro (Ourense).
Fonte .-
Carlos Manuel Gómez Bóveda
acaralloar .-
Forma grotesca da palabra acaroar.
Exemplo: "Dispareille e pasoulle o tiro acaralloando".
Lugar de escoita .-
Cuntis.
acomerar .-
Dar de comer. A palabra foi escoitada en participio e facendo referencia a animais.
Exemplo: "Os cans xa están acomerados" (xa se lles deu de comer).
Lugar de escoita .-
Nebra (Porto do Son), a unha muller de 40 anos. Tamén en Aguiño, segundo Torres Queiruga.
adral .-
(Ademais de sinónimo de adro) Peza postiza de madeira que se lle engadía ao carro para poder cargar as patacas, as castañas ou calquera outra mercancía miúda co obxecto de que non caese.
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
afacañar .-
Camiñar con dificultade, con pasos moi curtos, propio de persoas maiores ou enfermas.
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
aguch .-
Termo que se empregaba para animar ás vacas a beber. Dicíase dúas veces: "Aguch-aguch", alongando o primeiro a.
Lugar de escoita .-
Taboada (Lugo).
Fonte .-
Lucas Rigueira Rey
albernia ou alvernia .-
Desexo inconfesado de conseguir algo que non lle pertence, que é doutra persoa. Cobiza.
Lugar de escoita .-
A Terra Chá.
Fonte .-
Xabier P. DoCampo
alcolitreira .-
Eucaliptal.
Lugar de escoita .-
A Pobra do Caramiñal.
Fonte .-
Paulino Vilasoa Boo
alestir .-
Reparar as redes.
Exemplo: "A miña nai alestía palangres da castañeta".
Lugar de escoita .-
A Ribeira do Berbés, en Vigo. Tamén nalgunha ocasión a mariñeiros de Ribeira.
andar ó carraviro .-
Estar en celo un animal.
Lugar de escoita .-
A zona de Amoeiro (Ourense).
Fonte .-
Carlos Manuel Gómez Bóveda
andar á cirdeiriña .-
Andar ás mozas.
Lugar de escoita .-
A zona de Amoeiro (Ourense).
Fonte .-
Carlos Manuel Gómez Bóveda
andar á pillota .-
Ademais do significado que apunta algún dicionario de apropiación oportunista, a fonte sinala que esta expresión emprégase para referirse a dúas persoas enfrontadas, que se fustrigan e perseguen.
Lugar de escoita .-
Quiroga (Lugo).
Fonte .-
Xulio López Valcárcel
anudún .-
adx. e s. Dise agarimosamente do neno moi pequeno, pero que xa se manexa. Sinónimo de cativo.
Lugar de escoita .-
Pontedeume e bisbarra.
Outros apuntamentos .-
É posible que derive de anano
area (ter unha) .-
Dise do que ten un punto por mor do alcohol sen chegar á borracheira total.
Lugar de escoita .-
Cuntis.
areona .-
Vaca.
Lugar de escoita .-
Pontedeume e bisbarra.
argueiro (dito argheiro, con gheada) .-
O esterco cando se quita para ser utilizado.
Lugar de escoita .-
Xuño, Caamaño, Queiruga, San Pedro, Porto do Son, Oleiros, Ribeira e Corrubedo.
Fonte .-
José Antonio Brión
arremudar (ou pedir arremudos) .-
No xogo das bólas, licencia para poder lanzar dende outro lugar distinto, pero equidistante con relación ao rival. Ao parecer nos bailes de antano dicíase tamén facer unha arremuda ou arremudar cando se procedía a cambiar de parella no transcurso da mesma peza.
Lugar de escoita .-
Cuntis.
Outros apuntamentos .-
A fonte indica que pode estar relacionada con arredar. Adoita facerse (no xogo das bólas) para evitar algún obstáculo (un montículo ou un charco).
arría .-
Pedra.
Lugar de escoita .-
Bergantiños.
Outros apuntamentos .-
Semellanza co termo "harri" (pedra) do euskera.
arroliquín .-
Bambán, arrandea, carriola.
Lugar de escoita .-
O Saviñao (Lugo).
Fonte .-
Antonio García Losada
arrouñar .-
Morder deixando a pegada dos dentes.
Exemplo: "O rato arrouñou o queixo".
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
arrunqueirar .-
Xuntar o restrebeiro co runqueiro.
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
asura .-
Sede.
Lugar de escoita .-
A Pobra do Brollón e comarca.
Fonte .-
Orcelina Parada Cortiñas
Outros apuntamentos .-
O compilador de palabras lembra escoitarlle esta palabra a Uxío Novoneyra, polo que é seguro que tamén se emprega polo Courel.
aureta/oureta .-
Auga.
Lugar de escoita .-
Bisbarra de Bergantiños e noutras zonas da Galiza rural.
Outros apuntamentos .-
É moi posíbel que derive da xiria dos canteiros.
azalgar .-
Úsase co significado de fartar.
Exemplo: "Logo de comer dous pratos, dixo que xa se ía azalgando".
Lugar de escoita .-
Allariz (Rodicio de Seoane, Seoane, Torre, Pumares...)
babuxo .-
Mollo espeso que se xunta coa pataca desfeita dun guiso ou estofado.
Lugar de escoita .-
As Mariñas (A Coruña)
Fonte .-
Xosé Luís Martínez Pereiro
bacorela .-
Palabra utilizada para insultar.
Exemplo: "Cala, bacorela!".
Lugar de escoita .-
Valdeorras.
bai .-
Sí, vale, conforme, de acordo.
Lugar de escoita .-
Bergantiños e noutras zonas da Galiza rural.
Outros apuntamentos .-
Coincidencia co mesmo termo "bai" do euskera.
baiurar .-
Cavilar imposíbeis, mesmo utopías.
Lugar de escoita .-
Terra de Melide e Terra do Medio.
Fonte .-
Xosé Vázquez Pintor
bampiola .-
Bolboreta.
Lugar de escoita .-
Arteixo (A Coruña).
Fonte .-
Xulio López Valcárcel
barancai ou varancai .-
Úsase na expresión "andar de b(v)arancai" como sinónimo de andar sen facer nada, lacazaneando.
Lugar de escoita .-
O Barbanza.
Fonte .-
Constantino Prego
Outros apuntamentos .-
Variante de "andar de baranda"?
barbana .-
Pedazo de tea vella que se aproveita para envolver ou limpar. Xeralmente restos de sabas retiradas do uso.
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
bate .-
Dous, par/pares.
Lugar de escoita .-
Bergantiños.
Outros apuntamentos .-
É moi posíbel que derive da xiria dos canteiros. Ten semellanza co termo "batoi" empregado no euskera para referirse a "par/pares".
belbo/a 1 .-
Cabalo ou égua. Utilizase tamén para referirse ao burro.
Lugar de escoita .-
Bisbarra de Bergantiños.
belbo/a 2 .-
Referido a unha persoa: Volúbel, que cambia de opinión facilmente. Tamén se usa cando alguén fai cousas sen xeito, ás presas ou pouco asisadamente.
Lugar de escoita .-
A zona de Amoeiro (Ourense).
Fonte .-
Carlos Manuel Gómez Bóveda
ben deitar de .-
Expresión que co verbo conxugado é case sinónimo de "menos mal que": "Co frío que facía, ben deitei de traer abrigo".
Lugar de escoita .-
Mariña luguesa.
biouba .-
Mosquito (dos que se meten nos cuartos en verán, de patas longas e sonoro zunido).
Lugar de escoita .-
A zona de Amoeiro (Ourense).
Fonte .-
Carlos Manuel Gómez Bóveda
bolsa de auga .-
Ameixa coñecida vulgarmente por xaponés.
Lugar de escoita .-
Ferrolterra.
Fonte .-
Xosé Luís Martínez Pereiro
broas .-
Aplícase como apelativo á persoa sen amañar, descoidada.
Lugar de escoita .-
As Mariñas, Teixeiro, A Coruña.
Fonte .-
Xosé Luís Martínez Pereiro
bruso .-
Cepillo de man ou con mango para limpar o chan ou outras superficies.
Lugar de escoita .-
O Barbanza.
Fonte .-
Constantino Prego
Outros apuntamentos .-
A fonte coida que vén do anglicismo "brush".
buído ou vuído .-
Estar cheo ou canso.
Exemplo: "Na voda farteime a peixe. Estou buído".
Lugar de escoita .-
Lavadores (Vigo).
Fonte .-
Enrique Lorenzo Lago
buquil .-
Chámaselle así ao furado que tiña a pedra do pozo e que, cando se quería que este enchese, había que tapalo co "pau de pozo".
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
burateira .-
(Referido á neve) A que por ser moi fina se mete por todos os buratos.
Lugar de escoita .-
Baltar (Ourense).
cachogas .-
cóxegas.
Lugar de escoita .-
Palmeira.
Fonte .-
Constantino Prego
Outros apuntamentos .-
Adoita dicirse con gheada: "cachoghas".
caicoa .-
Igrexa.
Lugar de escoita .-
Bisbarra de Bergantiños.
caltrir .-
Sinónimo de filtrar.
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
calzupos .-
(Ademais doutros significados xa recollidos) Calcetíns gordos de la.
Lugar de escoita .-
Taboada (Lugo).
Fonte .-
Xulio López Valcárcel
cañufa .-
Caña, augardente.
Lugar de escoita .-
Cuntis.
carapito .-
Trenza do pelo.
Lugar de escoita .-
Carnota (A Coruña).
Fonte .-
Mar Llinares García
carola .-
(Ademais dos significados coñecidos e recollidos nos dicionarios) Noz.
Lugar de escoita .-
Oza de Teo.
Outros apuntamentos .-
Refire a fonte que nos dicionarios recóllese caroleira como nogueira, pero non a palabra rescatada como o seu froito.
carruallada .-
Xente cativa.
Lugar de escoita .-
Zona de Ortegal (A Coruña).
Fonte .-
Antonio Yañez Casal
cascarrubia .-
Xoaniña. Existe unha rima para predicir o tempo na que se usa esta palabra: "Cascarrubia, cascarrubia, dime se mañá hai sol ou chuvia".
Lugar de escoita .-
Carnota (A Coruña).
Fonte .-
Mar Llinares García
castre .-
No xogo das bólas, choque entre elas. Con tres seguidos, conséguese a bóla do rival.
Lugar de escoita .-
A Coruña, aínda que a palabra podería ter máis expansión.
Fonte .-
Xosé Luís Martínez Pereiro
caxiga .-
Rebola noviña.
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
cencellar .-
Verbo que conxuga o fenómeno metereolóxico pouco habitual que se produce cando as pingas de néboa por efecto do frío da xeada caen ao chan en forma de minúsculas folerpiñas.
Lugar de escoita .-
Ourense e bisbarra.
chacurro .-
Can.
Lugar de escoita .-
Bergantiños e noutras zonas da Galiza rural.
Outros apuntamentos .-
É moi posíbel que derive da xiria dos canteiros. Nalgures tamén se utiliza para referirse ao "gato".
chaola .-
Doce de entroido feita con masa de roscón fritida, similar á bola que comunmente se fai por esas datas en todo o país.
Lugar de escoita .-
Cariño (Ortegal).
chapante .-
Afeccionado a comer e beber.
Lugar de escoita .-
Cuntis.
Outros apuntamentos .-
Os habitantes de Cuntis son coñecidos nos concellos próximos como "os chapantes".
cheíñas .-
(Variante de chaíñas) Dise da persoa torpe para un xogo ou un deporte.
Lugar de escoita .-
Cuntis.
cheo/a .-
(Significado pouco común) Chulo-a.
Lugar de escoita .-
A Pobra do Caramiñal e Ribeira.
Fonte .-
Paulino Vilasoa Boo
chichote .-
Pote, croque. Vulto producido como consecuencia dun golpe na cabeza.
Lugar de escoita .-
Na zona da Limia.
Fonte .-
Rafael Laso Lorenzo
chiolo .-
Carro de vacas.
Lugar de escoita .-
Bisbarra de Bergantiños.
chiscar .-
Copular.
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
ciba .-
Casa, fogar, morada.
Lugar de escoita .-
Bergantiños e noutras zonas da Galiza rural.
Outros apuntamentos .-
É moi posíbel que derive da xiria dos canteiros.
cirolloto .-
Excremento animal ou humano, cando ten forma cilíndrica.
Lugar de escoita .-
Bisbarra da Limia.
Fonte .-
Rafael Laso Lorenzo
cobán .-
Cuarto, dormitorio.
Lugar de escoita .-
Cuntis.
coiracha .-
Embutido do estilo do chourizo pero feito a base de coiros de porco embuchados en tripa.
Lugar de escoita .-
A zona do Bolo (Ourense).
colimaia/colimaiada .-
Fato de trastes, chusma, caninea, gandallada.
Lugar de escoita .-
Corme (A Coruña).
Fonte .-
Xulio López Valcárcel
conacha .-
Ferida por accidente que se fai na cabeza, ao xeito de corte ou fenda visíbel.
Lugar de escoita .-
O Morrazo.
Fonte .-
Xosé Vázquez Pintor
conacho/a .-
Parvo/a.
Lugar de escoita .-
Sobre todo Ferrol e bisbarra aínda que tamén se escoita noutros lugares de Galiza.
Fonte .-
Xosé Luís Martínez Pereiro
conachada .-
Parvada, cousa carente de valor.
Lugar de escoita .-
En Galiza enteira.
Fonte .-
Xosé Luís Martínez Pereiro
conaipas .-
Afeminado.
Lugar de escoita .-
A Coruña.
Fonte .-
Xosé Luís Martínez Pereiro
contafeixóns .-
Dise do home que controla os cartos ou actividades da súa muller.
Exemplo: "Meu home di que gasto moito; é un contafeixóns".
Lugar de escoita .-
Lavadores (Vigo).
Fonte .-
Enrique Lorenzo Lago
cortana .-
Insecto velenoso de grande tamaño, de cor parda, máis estilizado que a vacaloura. Segundo o dito: "Se che pica unha cortana, vai chamar ao da sotana".
Lugar de escoita .-
As Mariñas.
Fonte .-
Xosé Luís Martínez Pereiro
cota .-
Muller, dona, paisana.
Lugar de escoita .-
Bergantiños e noutras zonas da Galiza rural.
Outros apuntamentos .-
É moi posíbel que derive da xiria dos canteiros.
cotrenas .-
Persoa aforradora e inimiga de gastar. Amarrado, aforrón, aforrica.
Lugar de escoita .-
Moraña e bisbarra.
couto .-
(Ademais dos significados coñecidos e recollidos nos dicionarios convencionais). No xogo da queda, palabra que se berraba logo de acadar lugar con inmunidade.
Lugar de escoita .-
Ourense.
Fonte .-
Anselmo López Carreira
cucín .-
Cadeliño.
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
culler de rabo .-
Cágado, cabezolo.
Lugar de escoita .-
Cuntis.
cutiar .-
Estercar.
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
cutielo .-
Coitelo.
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
dar .-
(Ademais dos significados coñecidos) Emprégase para indicar que o can ladra para defender a casa do dono.
Exemplo: "O can dá a casa".
Lugar de escoita .-
Moraña e bisbarra.
de a donas .-
Dise do xeito de montar a cabalo que tiñan as mulleres cando vestían saias, que o facían coas dúas pernas polo mesmo lado da besta. Tamén se aplica cando se vai no porta-vultos dun vehículo de dúas rodas sentada/o desa maneira. Ir de a donas, montar de a donas. O seu contrario sería a cachapernas, a carranchas.
Lugar de escoita .-
A Terra Chá.
Fonte .-
Xabier P. DoCampo
de debaixo da cama (ser un xan) .-
Apostila para a coñecida definición popular de quen non é moi espelido e carece de carácter.
Lugar de escoita .-
Cuntis.
debasar ou devasar .-
Clarear a cor.
Exemplo: "A pintura deste teito parece demasiado escura, pero nuns días irá debasando".
Lugar de escoita .-
Aguiño.
Fonte .-
Andrés Torres Queiruga
delouzar .-
(Ademais do significado de divertirse) Maquinar.
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
doca .-
Sinónimo de lacazán, nugallán.
Exemplo: "Non sexas doca".
Lugar de escoita .-
Xendive (Boborás).
encendeita/o .-
Participio sinónimo de acesa/o ou acendida/o.
Exemplo: "A cociña (ou a luz) está encendeita".
Lugar de escoita .-
Nebra (Porto do Son), a unha muller de 40 anos.
Outros apuntamentos .-
A fonte indica que foi escoitada con seseo: "ensendeita".
enfaxotarse .-
Emborracharse. Derivadas deste verbo son as expresións: "Estar faxote" ou "estar faxurda".
Lugar de escoita .-
Cuntis.
Outros apuntamentos .-
Provén da fala dos canteiros.
engheo .-
Saco aberto formando un cadrado sobre o que se poñen os feixes que se van coller e unha vez cheo átanse as esquinas en diagonal.
Exemplo: "María trae un engheo de nabos na cabeza".
Lugar de escoita .-
Taboada (Lugo).
Fonte .-
Lucas Rigueira Rey
Outros apuntamentos .-
A fonte resalta que non sendo zona onde se empregue a gheada, a palabra ten sempre o son ghe. Un caso raro.
envizcar .-
Encirrar, provocar aun animal, normalmente a un can, para que ataque a alguén.
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
envoltas ás .-
Metido en fariña, ocupado en...
Lugar de escoita .-
Corme (A Coruña).
Fonte .-
Xulio López Valcárcel
enxebre .-
(Ademais dos ben coñecidos significados de xenuíno, puro, sen mestura, castizo). Galego, patriótico.
Lugar de escoita .-
Galiza en xeral.
Fonte .-
Arturo Lezcano Fernández
Outros apuntamentos .-
Apunta a fonte que polos prexuízos que suscitou o uso improcedente e o abuso da palabra no pasado, estase a perder a súa utilización tanto na fala coma na escrita, por iso propón que se rehabilite cos significados achegados.
enxutio .-
Enxoito.
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
escadarnar .-
Estropear ou descompoñer algún obxecto.
Lugar de escoita .-
A zona de Amoeiro (Ourense).
Fonte .-
Carlos Manuel Gómez Bóveda
escaino .-
Utilízase para referirse ao "muiño".
Lugar de escoita .-
Bergantiños.
escampaviar ou escampabiar 1 .-
Conxúgase cando unha persoa perde o sentido. Sinónimo de desvariar.
Lugar de escoita .-
Moraña e a súa bisbarra.
escampabiar 2 .-
Escapar ou saír fuxindo para evitar facer algo ou para evitar algunha responsabilidade.
Lugar de escoita .-
A zona de Amoeiro (Ourense).
Fonte .-
Carlos Manuel Gómez Bóveda
escampelar .-
Quitar a zona de terra que ten herba para metela no rego (como se fose esterco).
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
escornapitos .-
Vacaloura.
Lugar de escoita .-
As Mariñas.
Fonte .-
Xosé Luís Martínez Pereiro
escouria .-
Sinónimo de carbeso, guilsa (vento frío e seco).
Lugar de escoita .-
Navia de Suarna.
esgarrafetar .-
Pelexar.
Lugar de escoita .-
A Pobra do Brollón e comarca.
Fonte .-
Orcelina Parada Cortiñas
esgurichar .-
Satisfacción dos sentidos, especialmente pola comida.
Exemplo: "Sabe que esguricha!".
Lugar de escoita .-
Muros.
|